حدّى كه حاصل گردد با صغر نبض و بطء و تفاوت آن . و اين ، بنا بر رأى جمهور است . و امّا بنا بر رأى « قرشى » « 1 » آن است كه : انبساط شريان ، نزد انقباض قلب و انقباض آن ، نزد انبساط آن مىباشد و حركت انبساط شريان ، طبيعى است و حركت انقباض آن ، قسرى [ است ] و قاسر آن ، عود روح است به سوى تجويف قلب ؛ پس لازم مىآيد ازين ، انقباض شريان تا آن كه خلأ لازم نيايد و انبساط آن به سبب رجوع آن است به سوى مقدار طبيعى خود . و گاه صغير مىگردد نبض به سبب انضغاط قوّت تحت مادّهء غذائيه ؛ جهت آن كه غذاى كثير المقدار چون وارد معده گردد ، ثقل بر معده مىآورد و حرارت غريزيه را فرو مىنشاند و ضعف در قوّت به هم مىرسد كه عاجز مىآيد از تكميل انبساط . و كم مىگردد حاجت نيز به سوى ترويح نزد آن ؛ به سبب خمود حرارت . و امّا انغمار تحت مادّهء خلطيه - چنان چه در اوّل نوبهء حميات مىباشد - به جهت آن كه مادّهء خلطيه متعفنّه ، مجتمع مىباشد در اوّل نوبه در مستوقد عفونت . و چون استيلاء يابد در آن حرارت عفونت ، زياده مىگردد رقّت و لطافت آن و تحليل مىيابد اكثر آن به تبخير . و طبيعت ، نهوض و تقويت مىيابد به سبب زوال ثقل مادّه از آن و لهذا مىگردد آن هنگام نبض عظيم - هر چند در اصل ، قوّت قوى باشد - . لين و نرمى نبض كه به سبب رطوبت است ، موجب سهولت قبول انغمار و مهيا بودن براى تمديد طول و عرض [ است ] ؛ خواه به سبب رطوبت طبيعى باشد ، مانند اغذيهء مرطّبه و يا مَرضى ، مانند استسقاء لحمى و يا نه طبيعى و يا نه مَرَضى ، مانند استحمام با آب شيرين . و صلابت آن به سبب يبوست است ؛ به جهت آن كه يبوست باعث عسر قبول انغمار و تمديد است . [ البته ] و گاه صلب مىگردد در « بحارين » به سبب تمديدى كه حادث مىگردد اعضاء را در روز بحران ؛ به سبب اندفاع طبيعت مادّه را به سوى جهتى از جهات ؛ مانند سر و معده و امعاء و مثانه و غيرها ، پس كشيده مىشود از آن سبب « 2 » ، جرم عرق .

--> ( 1 ) . نفيس بن عوض بن جمال الدّين المتطبّب ، نفيسى ( شرح الموجز علاء الدين على بن ابى الحزم القرشى ) ، چاپ سنگى ، مطبع يوسفى فرنگى ، لكهنو 1344 ، ص 176 . ( 2 ) . ب : بسبب .